«Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, О́leńmen jer qoınyna kirer deneń...». Alǵashqy demiń – óleń, aqyrǵy sóziń – óleń. Abaı jaryqtyq óleńtanýdyń alǵysharttaryn aıtqan tusta qazaqtyń talǵamy, tanymy, túısigi, bilimi (bárin ádebı dep qabyldarsyz) qaı shamada bolǵanyn búgin tym jeńil baǵalap, ońaı baǵamdap, short kesemiz. Ol zamanda qazaq óleńdi saýdalapty...
Jeńil uıqas, jeńil oı, saýyq-saırannyń quraly qylypty... Bireýdi arbaý, bireýdi aldaý úshin paıdalanypty. Solaı bola tura, «keýdemnen kókala úırek qosh dep ushty, sol, shirkin, kári joldas óleń bilem...» degizgen de qasterli sóz – óleń eken. О́mir baqı janyna serik, jubanyshy da, qýanyshy da óleń bolǵan. «О́leń alasyń ba, kógen alasyń ba?» dep aıan bergende de qazaq óleńdi tańdapty. (Dál osylaı bop keletin ańyzdy qanshama aqynǵa telidik?..) Kim tańdasa da, óleń dúnıeden qymbat bolypty. Endeshe burynǵy aqynnyń bári «mal úshin janyn jaldap» óleń aıtpaǵan. Tursynjan Shapaıdyń: «Ádebıet – azshylyqtyń múlki» deýiniń bir tórkini osy shyǵar. Qaı zamanda da shyn ónerdi tek talanttar túsinipti. О́leńdi de aqyndar tańdap, aqyndar aıtypty. Endeshe búgingi zamanda aqyn kóp dep alasurmaıyq. О́leń az dep qomsynbaıyq. Biraq aqyn bolý mindetti túrde jańalyq ákelý dep naqty izdenisten góri qurǵaq qııalǵa erik berýge bola ma? Aqyn jańalyq ákelemin dep óleń jazbasa kerek. Jyr tógiler, qaǵaz shımaılanar, oqyrman tamsanar. О́zinen ózi tabıǵı quıylyp, qalam ańdamaı, aqyn baıqamaı kestelengen dúnıe – som altyn. Árıne, ár qadam bilimmen, aqyndyq qabiletpen jasalady. Biraq osy eki aralyqty túsingen jaǵdaıda ǵana aqyn ózin erkin sezinedi. Másele osy. Jańalyq ákelemin dep tyrmyspaýda, ózińdi barynsha erkin, tabıǵı ustaýda. Jasandy sóz, jasandy minez, jasandy qylyq bári jaqsy óleńniń, naǵyz jyrdyń týýyna kedergi. О́zińdi erkin ustamasań, sóziń de erkin shyqpaıdy. Bul qashannan beri baıqalǵan qubylys, qalyptasqan qaǵıda bolsa kerek. Sózdi tabıǵı qoldanbaý qazir bizdiń prozamyzda da, poezııamyzda da beleń alyp barady. Kúndelikti qoldanysta bolmaǵan sóz sóılemde jatyq shyqpaıdy. Nemese ádebı qory jaqsy bolmaı, jattap alǵan sózder de sóılemniń ishinde budaraıyp kórinip qalady eken. Til biletin aqyn-jazýshy jigitterimiz bolsa, kerisinshe asyra siltep, boıaýyn qalyńdatyp, maıyn ezedi. Júregiń aınıtyndaı kóteriledi. Tildi bilý men qoldaný qazir tym qıyndap ketti. «Ádebıet tili jaıynda», «Asqyndyryp almaıyq, dostar!», «Avgııdiń atqorasynan bastaıyq», «Ana tilin anamyzdaı ardaqtaıyq» degen maqalalardy jazǵan Ǵabıt Músirepovtiń nege shyp-pyr bolǵanyn eń aldymen til óneri derti bolǵan jandar túsinýi kerek qoı. Qazir ondaı maqalalar da jazylmaıtyn boldy. Jazylmaıtyny úlken aqyn-jazýshylar jastardy sırek oqıdy. Oqyǵan bes-alty jastyń tiline qarap, jalpy qoldanystyń durys-burysyn jazýǵa erinedi. Mundaı til turǵysynan emes, jalpy jastar ádebıetiniń kórkemdigi týraly sóz bolǵan kózi tiri klassıkterimizdiń maqalasy joq. Bir-eki suqbattarynda atyn attap ótedi. Soǵan biz máz bolamyz. Al jastar til týraly ózderi jarytyp bilmegennen keıin, ondaı másele de az tolǵandyrady. Sondyqtan eń aldymen úlkender qazirgi qate qoldanystar men kalkalardy atyn atap, túsin tústep kórsetip berýleri kerek. Áıtpese neniń qate ekenin, neniń kalka ekenin, sóılem qazaqsha qalaı qurylatynyn da umytyp, tipti, bilmeı bara jatyrmyz. Bul kórkemdikten bólek másele bolǵanymen, kórkemdiktiń ózi osy tilmen jasalmaı ma? Sondyqtan ekeýi bir nárse dep qaraǵanymyz abzal. Bul búgingi kezde eń ózekti másele. Jazýshy Nurlan Qabdaıdyń áńgimelerindegi jazýshylyq talpynys, ishki qaǵıdasy zor. Sońǵy shyqqan «Eki-úsheýdiń kúıbeńi» áńgimesi de búgingi áńgimelerdiń ishindegi táýiri dep oılaımyn. Árıne formasy, tásili burynnan bar. Al tili kórkem (árıne, búgingi kózqaraspen). Biraq tilin úıip-tógip paıdalanamyn dep keıbir boıaýlardy battastyryp alady. Sondyqtan keıde ne aıtqysy kelgenin túsinbeı qalasyń. Bálkim, Qalıhan Ysqaq sııaqty sulý sýret, minsiz kórinis jasaýǵa tyrysatyn shyǵar. Biraq artyq boıaý da sýretke zııan emes pe? Al Qanat Tileýhannyń kerisinshe, tili jutań, sóılemderi aýyzeki stılde, tipti oryssha. Biraq aıtpaǵy tamasha. Kótergen máselesi de, ondaǵy psıhologııalyq tartystar da qazirgi zamannyń beınesin tym ashy jetkizedi. Sonda ekeýiniń de máselesi tilinde. Eki shekarany saqtaý qıyn bop turǵandaı...
Adamzat jyrlap kele jatqan 33 álde 37 taqyryp bar deıdi (Bul da shartty!). Sony qansha qalamger qaıtalap jazylyp kele jatyr. Biraq árkim ózinshe jazdy. Poezııada da obrazdar baıaǵydan bar dep esepteıdi Shklovskıı. Ol belgili bir aqynnyń oılap tapqany emes. Bári ortaq. Haq ıesi – Qudaı. Biraq árkim ózinshe jyrlap, túrlendiredi. Bul sol til ereksheligi bolsa kerek. Al ony biz obrazben shatastyryp júr ekenbiz. Búgingi kúnniń keıipkeri shyqpaı jatqany bálkim osy tildiń umyt bolyp bara jatqanynan keıin shyǵar.
***
«Poezııa – erekshe oılaý túri» depti Potebnıa. Aqyndar týraly anyqtama kóp. Bári bolmasa da, birshamasy belgili. Trop pen fıgýra búgin qarapaıym dúnıelerge aınalǵan. Eshkim olardy qoldanyp jatyrmyn dep te oılamaıdy. Anyqtamalardyń kóptiginen be, jas aqyndar soǵan sáıkes bolýǵa qashan da talpynyp keledi. Sol sebepti de óleńde de, ómirde de erek minez izdep júredi. Árkim ózine unaıtyn ortany tańdaıdy. Búgingi bizdiń poezııamyz, ıaǵnı erekshe oılaýymyz qaı shamada? Biz ózi erekshe bolý úshin oılanamyz ba, álde shyn máninde erekshe oılana alamyz ba?
О́leń týraly túsinik ártúrli. Spenserdiń aıtýynsha barlyq tásildiń bir ǵana maqsaty bar. Eń jaqsy, túsinikti tilmen oqyrman uǵatyndaı etip oıyńdy jetkizý. Jazýdaǵy basty maqsat osy. Oqyrmanmen dıalog jasaý. Jas aqyn Jánibek Álımannyń «Jylqyshy» trıptıhi búgingi qoǵamdy, álemdi alańdatyp otyrǵan adamnyń tabıǵattan alystaý máselesin qozǵaıdy. Jyr retinde de, erekshe oılaý retinde de jaqsy úlgi. Muhtar Maǵaýınniń «Tazynyń ólimi», «Kókbalaq» shyǵarmalarymen tereń baılanysy bar shyǵarma dep qabyldadym. Túp tamyrdan ajyraýdyń qasireti. Al sonda aqyn bir aıtqan oıyn eki-úsh shýmaqta qaıtalap aıtady. Bul birinshiden, rasymen aqyn óz oıy oqyrmanyna túsiniksiz bolyp qaldy ma degen qorqynyshtan týǵan nárse. Ekinshiden, aqyn sheberliginiń azdyǵy. Bundaı olqylyqtar jalpy poezııada kóp. Sózdi únemdi qoldanbaımyz, úıip-tógemiz. Syǵyp qalsańyz, maqta sııaqty jınalady da qalady. Únemdi qoldaný degenińiz mindetti túrde qysqa jazý emes, kólemdi dúnıe jazǵanda da sózdi únemmen paıdalanǵan jón. Sonda aıtqanyń túsinikti, aıqyn bolady. Bul aqyl emes. Oı bólisý.
Biraq bizde bir tendensııa paıda boldy. Bálkim, ejelden bar ádet shyǵar. Jas aqyndar, jazýshylar bir báıgeden oryn alsa, marapat kórse, az ýaqyttan soń «О́leń ondaı emes mynandaı, áńgime bul emes mynaý» dep aqyl aıtady. Árkim óziniń túsinigimen qaraıdy. Qudyqtyń aýzyn ǵana aspan dep oılaýǵa bolmaıdy. Meıli aq bolsyn, qara bolsyn, jaqsy bolsa boldy, óleń ǵoı. Oı sulý, sýret beıneli bolsa jetkilikti emes pe? Bálkim sodan keıin de eki aqyn aǵamyz Serik Aqsuńqaruly men Amanhan Álimuly bir-birin jerden alyp jerge salyp jatyr. Bylaı qarasańyz, ózderinshe ekeýiniń túsinigindegi nárse de – óleń. Olardy jaqtap, dattaýshylyr da tabylady. Biraq sol nege kerek? «Ártúrli aqyndardyń kóp bolǵany jaqsy» degen sııaqty ártúrli pikirlerdiń bolǵany da ádebıet úshin jaqsy emes pe? Bárimiz birdeı oılasaq, qara óleńdi ǵana óleń desek, bolmasa pafos ǵajap sezim desek ómir qyzyq emes bolady ǵoı. Árkimniń shyǵarmashylyǵy – jeke álem. Bireý bireýdi synasa, ıa maqtasa ne ózgeredi?
Tolstoıdyń kúndeliginde mynandaı jazba bar eken. «Bólmeniń shańyn súrtip júrip, dıvanǵa kelgenimde ony súrtkenim, ıa súrtpegenim esime túspeı qoıdy. Meniń áreketim ádet ári beısanaly bolǵandyqtan esime túsire almasymdy da bildim. Sondyqtan men ony súrtken kúnniń ózińde beısanaly qımyl bolǵandyqtan, ondaı qımyl múlde bolmaǵanmen teń edi. Bireý zer salyp qarap turǵan bolsa, eske túsirýge bolar. Eger bireýdiń kúlli ómiri ádetpen, beısanaly túrde ótip jatsa, ol ómir súrmegeni ǵoı». Jazý da solaı emes pe? Ádettenip qalyp, sezinbeı óleń jaza berseń ol óleń múlde jazylmaǵan da shyǵar. Erlan Júnistiń óleńi osy oıdy meńzemeı me eken?
Eshqashan súrmegendeı keń ómirdi,
Ýaqyttan qalmaǵanmyn, ozbaǵanmyn.
Eshkim joq tyńdaıtuǵyn óleńimdi,
Sebebi, eshqashan da jazbaǵanmyn.
Men úshin poezııa tutas. Báıit pe, ǵazal ma, rýbaı ma bári – bir óleń. Ádebıet te sol sııaqty ǵoı. Qazaq ádebıeti me, orys ádebıeti me, latyn ba, belarýs pa ony bólip qaramaımyz ǵoı. Jalpy ádebıet dep qaraımyz. Bul bir úlken qasıet shyǵar bálkim. Al osy qasıettiń eń úlkeni Abaıdyń: «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen sózi. Ol aq pa, qara ma, sary ma qandaı mán bar, eń bastysy – adam balasy! «Aǵaıyndy Karamazovtardaǵy»: «Men Adamzatty jaqsy kóremin, jekelegen adamdardy jek kóremin» degen sóz osyǵan para-par oı emes pe? Danyshpandar ǵana osyndaı sóz aıta alady. Biz ol sózderi oqyǵanymyzben de, oǵan amal ete almaımyz. «Tilde bar da, dilde joq».
Jeke pikirler qashanda bolady. Ádebıet sonysymen qyzyq. Biraq klassıka týraly túsinik bireý. Jalpy jurt, oqyrman, ádebı ortany klassık dep moıyndaǵan qalamgerler ǵana sol tıtýlǵa laıyqty. Al árbir jerde, belgili bir joqtaýshylary ǵana solaı atasa, onda ol klassık emes. Klassıkter ózin eshqashan klassık sanaǵan joq. Elıotsha aıtqanda «olar klassıka jazyp jatyrmyz dep te oılamady». Al qazir bir óleń jazsaq, sonyń maqtaýyn dám etemiz. Ár aqynnyń ózine shaq potensıaly bar. Bireýden nege mynany jazbadyń dep talap ete almaımyz. «Barymen bazar». Al óz múmkindiginen asyp túsken aqyndardy bilý úshin, onymen jaqsy tanys bolýǵa kerek. Shamasyn biletindeı. Al ádette eshkim óz shamasynan asyp kete almaıdy.
Aqyndyqty, minezdi turpaıy túsinip júrgender bar. Áleýmettik jelide adamdar birin-biri baqylyp otyrady. Sondaǵy keı aqyndardyń jazbalaryn qarap, (Qudaı saqtasyn!) álgi klassıkalyq kitabynan keıin «ólip» qalǵany durys pa edi dep oılaısyń. Iаǵnı jazbaı ketkeni, ıa kórinbeı ketkeni. Keıingi baldyr-batpaǵy sol klassıktiń qalamynan týǵan shyǵarma ekenine senbeısiń. Belınskııdiń Gogolge jazǵan hatyndaı bir hat joldaǵyń kep turady. Ony avtor sezinbeı, ózine tek tamsansa, tańǵalsa dep turatyndaı. Oqyrmandar beıne bir solardyń qolbalasyna aınalýy tıis sekildi. «О́zgelerge qul bolýdy jaqtyrmaıtyndardyń da ózgelerdiń elbek qaǵyp turýyn talap etpeýi tıis ekenin sol óner adamdarynyń ózderi túsine bermeıtin» (Ábish Kekilbaev) sekildi.
Baıaǵyda avarlar Batyraı degen aqynyna shyndyqty jyrlaǵany úshin óleń aıtýǵa tyıym salypty. Eger óleń aıtqanyn estıtin bolsa bir ógiz aıyppul tóleıtin bolypty. Biraq halyq óleńdi saǵynǵanda bir ógizderin ózderi tólep: «О́leń aıt, Batyraı! Biz seniń ánińdi estigimiz keledi!» depti. Sol sııaqty biz de aqyndarymyzdy ózimiz qurmettep, ózimiz jek kóre beremiz. Al olardyń jyrlaryn qashanda saǵynyshpen kútemiz.
Baǵashar Tursynbaıuly,
«Egemen Qazaqstan»